Reljef — kako nastaju planine, kotline i nizije i kako se meri visina

🎬 Video

📖 Pojmovi

Reljef

Od ravne Vojvodine do vrhova Prokletija — sva uzvišenja i udubljenja na površini Zemlje čine reljef. Unutrašnje sile, koje dolaze od toplote iz dubine i pokreta ploča, reljef podižu, spuštaju, savijaju i lome, a spoljašnje — tekuća voda, led, vetar i talasi — ga polako troše. Neki delovi kopna dižu se veoma sporo: Skandinavija se i danas izdiže oko centimetar godišnje, otkad se otopio debeo led koji ju je pritiskao.

Nabiranje

Pokušaj da rukama gurneš stolnjak sa dve strane: on se nabere u bore. Isto se dešava sa slojevima stena kad ih ploče dugo pritiskaju sa strane — tako nastaju nabrane (venačne) planine. Na zapadu Srbije Tara i druge Dinarske planine nižu se u dugim vencima, jedan pored drugog; na jugu su Prokletije sa Đeravicom (2 656 m), najvišim vrhom Srbije. Nabrane su i Karpatske planine istočne Srbije, a u svetu i Kavkaz.

Rasedanje

Fruška gora se usamljena diže iz Panonske nizije, a nije nastala kao Tara. Krute stene se ne savijaju, nego pucaju; pukotina duž koje se delovi kore pomeraju je rased. Deo između raseda može da se izdigne u gromadnu (raseđenu) planinu — usamljenu, zaravnjenih vrhova, kao Fruška gora, Vršačke planine ili Harc u Nemačkoj — ili da se spusti u rov. Kotlina je udubljenje okruženo planinama, kao Niška kotlina.

Vulkanske planine

Planine mogu da nastanu i od lave i pepela koji se godinama gomilaju oko kratera. Takav je Elbrus (5 642 m), uspavani vulkan i najviši vrh Kavkaza, a po mnogima i Evrope.

Nadmorska visina

Visina neke tačke merena od nivoa mora. Beograd je na oko 117 m, Đeravica na 2 656 m, a vrh Mont Everesta na oko 8 849 m nadmorske visine. Ima mesta i ispod nivoa mora — površina Kaspijskog jezera je oko 28 m niža od nivoa mora; takva udubljenja zovu se depresije.

Relativna visina

Koliko je jedna tačka viša od druge — razlika njihovih nadmorskih visina. Vrh Avale je na 511 m, a obala Dunava u Beogradu na oko 70 m, pa je relativna visina Avale u odnosu na Dunav oko 440 m.

Nizije, pobrđa, visoravni, planine

Krenimo kroz Srbiju od severa: Novi Sad je u niziji, na oko 80 m — nizije su ravni predeli do 200 m. U Šumadiji su pobrđa, talasasti predeli od 200 do 500 m. Avala (511 m) je niska planina, od 500 do 1 000 m. Zlatibor je visoravan — zaravnjen predeo iznad 500 m. Rtanj (1 565 m) je srednja planina, od 1 000 do 2 000 m, a Đeravica (2 656 m) visoka planina, iznad 2 000 m.

🗺️ Mapa

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

❓ Pitanja

Pitanje 1 od 10

1. Kako se zove pukotina duž koje se pomeraju delovi Zemljine kore?

kotlina rased bora krater

2. Kako nastaju nabrane planine?

topljenjem leda savijanjem slojeva stena izlivanjem lave taloženjem peska

3. Kakve su gromadne planine?

postoje samo pod morem usamljene, zaravnjenih vrhova dugački venci oštrih vrhova uvek su vulkani

4. Šta je kotlina?

udubljenje okruženo planinama najviši vrh neke planine ravnica uz obalu mora otvor na vrhu vulkana

5. Šta nastaje kad se deo kore između dva raseda spusti?

vulkan bora rov gromadna planina

6. Šta je nadmorska visina?

visina tačke iznad nivoa mora razlika visina dve tačke visina oblaka dubina mora

7. Do koje nadmorske visine se predeo zove nizija?

do 1 000 m do 2 000 m do 200 m do 500 m

8. Kako se zove najviši vrh Srbije?

Đeravica Avala Rtanj Fruška gora

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

9. Kojim brojem je na karti označena Panonska nizija?

8 10 1 6

10. Koja planina u Srbiji je nastala nabiranjem?

Fruška gora Vršačke planine nijedna Tara

📝 Test

Pročitaj zadatak i izaberi tačan odgovor. Računa se šta pogodiš iz prvog pokušaja.

Zadatak 1

Vrh brda je na 820 m, a selo u njegovom podnožju na 340 m nadmorske visine. Kolika je relativna visina vrha u odnosu na selo?

340 m 480 m 1 160 m 820 m

Zadatak 2

Zlatibor je zaravnjen predeo na oko 1 000 m nadmorske visine. Kako se zove takav oblik reljefa?

visoravan nizija pobrđe kotlina

Zadatak 3

Selo je na blagim brežuljcima, na oko 350 m nadmorske visine. U koju grupu spada taj predeo?

visoka planina visoravan pobrđe nizija

Zadatak 4

Iz ravnice se usamljeno diže planina zaravnjenog vrha, a sa obe strane su joj rasedi. Kako je nastala?

izlivanjem lave iz vulkana nanošenjem peska vetrom izdizanjem bloka između raseda nabiranjem slojeva stena

Zadatak 5

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Kojim brojem je na karti označena kotlina?

1 6 7 9