Srednja Evropa — zašto je zovu raskrsnicom Evrope?

🎬 Video

📖 Pojmovi

Srce kontinenta

Na putu od Švajcarske i Lihtenštajna na zapadu, preko Nemačke, Austrije, Češke, Poljske, Slovačke i Mađarske, do Rumunije na istoku, prođe se kroz devet država Srednje Evrope. Jedina monarhija među njima je Lihtenštajn, kojim vlada knez. Češka, Slovačka, Mađarska, Austrija, Švajcarska i Lihtenštajn nemaju svoju obalu, pa robu za druge kontinente šalju preko tuđih luka — Hamburga, Roterdama ili Kopra.

Susedi i mora

Na severu regiju zapljuskuju Severno i Baltičko more, a Rumunija izlazi na Crno more. Iz Nemačke se vozom za nekoliko sati stiže u Dansku, Holandiju ili Francusku, a iz Poljske i Rumunije u Ukrajinu. Mnoge od tih granica menjale su se posle ratova: posle Drugog svetskog rata Poljska je pomerena na zapad za oko dvesta kilometara. Na jugu su Alpi, iza kojih počinje Italija.

Raskrsnica Evrope

Kamion koji vozi paradajz iz Španije u Poljsku, voz iz Italije za Hamburg ili brod iz Beograda za Roterdam — svi prolaze kroz Srednju Evropu. Kanal Rajna–Majna–Dunav, otvoren 1992, spojio je Severno i Crno more. Kroz Alpe vodi Gotardski bazni tunel, dug 57 km i otvoren 2016 — najduži železnički tunel na svetu. Aerodrom u Frankfurtu jedan je od najprometnijih u Evropi.

Alpi i Karpati

Najviši vrh Švajcarske ima 4.634 m, a austrijski Grosglokner 3.798 m — Alpi su visoki, sa glečerima i snegom i leti. Karpati su niži i pružaju se u velikom luku kroz Slovačku, Poljsku i Rumuniju; najviši su njihovi delovi Tatre, na granici Slovačke i Poljske. Severom se pruža široka Nemačko-poljska nizija, a na jugoistoku su Panonska (Mađarska) i Vlaška nizija (Rumunija).

Reke i jezera

Dunav izvire u Nemačkoj i protiče kroz više država nego ijedna druga reka na svetu — kroz deset. Rajna izvire u švajcarskim Alpima, Visla u Karpatima, a Elba u planinama Češke; one teku na sever, ka Severnom i Baltičkom moru, i povezane su kanalima. Najveće jezero je Balaton u Mađarskoj, „mađarsko more“, a Bodensko jezero dele Nemačka, Austrija i Švajcarska.

Četiri jezika na jednoj čokoladi

Na švajcarskoj čokoladi natpis je često i na nemačkom, i na francuskom, i na italijanskom — Švajcarska ima četiri službena jezika, a četvrti je retoromanski. Nemački je maternji jezik za najviše ljudi u regiji: govore ga Nemci, Austrijanci i većina Švajcaraca, germanski narodi. Poljski, češki i slovački su slovenski jezici, a u istočnoj Nemačkoj žive i Lužički Srbi, mali slovenski narod. Rumunski je romanski jezik, potekao od latinskog, a mađarski je ugro-finski, daleki rođak finskog.

Katolici, protestanti i pravoslavni

Najviše je katolika, ali u Nemačkoj ima i mnogo protestanata — protestantizam je ovde i nastao, kad je Martin Luter 1517. godine zatražio promene u Crkvi. Rumuni su većinom pravoslavni.

Imigracija

Pre sto pedeset godina iz ovih krajeva milioni su se iselili u Ameriku. Šezdesetih godina XX veka bilo je obrnuto: privreda Nemačke i Austrije brzo je rasla, radnika je falilo, pa su stigli radnici iz Jugoslavije, Turske, Italije i Grčke — gastarbajteri. Doseljavanje u neku zemlju zove se imigracija. Danas se rađa malo dece i u skoro svim državama, osim Švajcarske, umire više ljudi nego što se rodi, pa radnici sa strane i dalje dolaze; u Nemačkoj živi oko tri miliona ljudi turskog porekla.

Gradovi

Nemačka, sa oko 84 miliona stanovnika, ima najviše ljudi u Evropskoj uniji. Najveći grad je Berlin, sa skoro četiri miliona stanovnika, a preko milion i po imaju i Beč, Hamburg, Varšava, Budimpešta i Bukurešt. U Ruru su gradovi Dortmund, Esen i Duizburg srasli jedan u drugi, pa se ne vidi gde se jedan završava. Retko su naseljeni visoki Alpi i Karpati.

Škole, knjige i muzika

Humanizam i renesansa stigli su ovamo iz Italije, a oko 1450. godine Johan Gutenberg je u Majncu počeo da štampa knjige pokretnim slovima. Univerzitet u Krakovu postoji od 1364. godine — tamo je studirao Nikola Kopernik — a Nikola Tesla studirao je u Gracu i Pragu. Beč je vekovima bio grad muzike, u kome su stvarali Mocart, Betoven i Štraus.

Od zida do Evropske unije

Do 1918. veliki deo regije, od Praga i Krakova do Vojvodine, pripadao je Austrougarskoj, pa i danas mnogi gradovi liče jedni na druge. Posle Drugog svetskog rata Evropa je bila podeljena na dva tabora, a Berlin je od 1961. delio zid; istočni deo regije zaostao je u razvoju. Zid je pao 1989, Nemačka se ujedinila 1990, a Češka i Slovačka mirno su se razdvojile 1993. Poljska, Češka, Slovačka i Mađarska ušle su u Evropsku uniju 2004, Rumunija 2007, a Švajcarska i Lihtenštajn nisu njene članice.

Ugalj, čelik i automobili

Industrija je ovde izrasla na kamenom uglju: oko rudnika u Ruru, Saru i Šleziji nikle su čeličane, fabrike i gradovi. U Nemačkoj su rudnici kamenog uglja zatvoreni do 2018, a u Šleziji se ugalj i danas kopa. Austrijski Erzberg, „gvozdena planina“, vekovima daje rudu gvožđa, Mađarska ima boksit, a Rumunija mangan, naftu i gas. Danas su najvažnije fabrike automobila, mašina, lekova i hemikalija, a Slovačka proizvede najviše automobila po stanovniku na svetu.

Polja, šume i farme

Na Nemačko-poljskoj niziji rastu raž, krompir i šećerna repa, a na Panonskoj kukuruz, pšenica i suncokret. Poljska proizvodi najviše jabuka u Evropskoj uniji, mađarska paprika poznata je u celom svetu, a od mleka sa alpskih pašnjaka prave se švajcarski sirevi i čokolada. Na farmama rade mašine, pa su prinosi veliki. Velike šume Alpa, Karpata i nemačke Crne šume daju drvo za nameštaj i papir.

Skijanje, banje i bogatstvo

Insbruk u Austriji dva puta je bio domaćin Zimskih olimpijskih igara, 1964. i 1976, a skijaši dolaze i u Tatre. Turisti obilaze Beč, Prag i Budimpeštu, kupaju se na Balatonu i leče u banjama kao što su češki Karlovi Vari. Nemačka je najveća privreda Evrope, Švajcarska i Lihtenštajn su među najbogatijim zemljama sveta, a Poljska i Češka brzo sustižu zapad.

❓ Pitanja

📝 Test

Kod računskih zadataka reši u svesci i upiši rezultat (decimalni broj sa zarezom, npr. 2,5), a kod ostalih izaberi tačan odgovor.