Države bivše SFRJ — od Triglava do Ohrida

🎬 Video

📖 Pojmovi

Šest baklji

Na grbu Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ) gorelo je šest baklji — po jedna za svaku republiku. Raspad zemlje počeo je 1991. godine, kad su nezavisnost proglasile Slovenija i Hrvatska, a pratili su ga ratovi. Poslednje su se razdvojile Srbija i Crna Gora, 2006. godine. Danas na tom prostoru postoji šest država: Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Srbija, Crna Gora i Severna Makedonija.

Slovenija — alpski sever

Na slovenačkom grbu nacrtan je Triglav (2.864 m), najviši vrh Julijskih Alpa i cele Slovenije. Ispod njega izvire Sava, a nedaleko je Bledsko jezero sa ostrvcem i crkvom. Slovenija ima najveće plate i najviše bogatstva po stanovniku od svih šest država; u Evropskoj uniji je od 2004, a evro koristi od 2007. godine. Kod Krškog radi nuklearna elektrana, koju dele Slovenija i Hrvatska — jedina takva na prostoru bivše SFRJ.

Kras — kamen koji pije vodu

Na zapadu Slovenije je visoravan Kras, po kojoj su naučnici nazvali sve krečnjačke predele sa pećinama, ponorima i rekama ponornicama. Takve su i Dinarske planine, koje se pružaju duž cele jadranske obale i zauzimaju najveći deo ovog prostora: kiša tu brzo ponire, pa su površine sušne i kamenite, a ispod zemlje teku reke. U krasu su nastali Postojnska jama i Plitvička jezera, a Tara je usekla kanjon dubok i do hiljadu trista metara.

Planine istoka i juga

Najviši vrh Srbije, Đeravica (2.656 m), nalazi se na Prokletijama, a Šar-planina se diže na granici sa Severnom Makedonijom. Istok Srbije pripada Karpatsko-balkanskim planinama — kroz njih se Dunav probija Đerdapskom klisurom, najdužom u Evropi. Na jugoistoku Srbije i u Severnoj Makedoniji su stare rasedne planine, kao što su Besna Kobila i Osogovo.

Panonska nizija

Fruška gora bila je nekad ostrvo u Panonskom moru. Kad se more povuklo, ostala je široka ravnica plodne crne zemlje — sever Srbije (Vojvodina) i istok Hrvatske (Slavonija) deo su velike Panonske nizije. Tu se seju pšenica, kukuruz, suncokret i šećerna repa. Na istoku Srbije, uz Dunav, mali deo pripada Vlaškoj niziji.

Obala i ostrva

Plovi li se duž Jadrana od Istre, najvećeg jadranskog poluostrva, do Boke kotorske, prolazi se pored više od hiljadu hrvatskih ostrva, ostrvaca i hridi — samo nacionalni park Kornati ima ih oko devedeset. Boka u Crnoj Gori liči na fjord, ali je to rečna dolina koju je potopilo more. Bosna i Hercegovina ima samo kratku obalu kod Neuma, pa je Hrvatska 2022. otvorila Pelješki most, da se do Dubrovnika ne prelazi granica. Slovenija ima nekoliko desetina kilometara obale, a Srbija i Severna Makedonija nemaju izlaz na more.

Bura, jugo i košava

Zimi se sa Velebita na more obrušava bura, hladan i suv vetar koji kod Senja ume da dostigne i preko dvesta kilometara na sat i da zatvori most za Krk. Jugo duva sa mora — topao je i vlažan i donosi kišu i visoke talase. Na obali je sredozemna klima, u unutrašnjosti umereno-kontinentalna i planinska, a u Panonskoj niziji kontinentalna, sa toplim letima i hladnim zimama; Beograđani dobro poznaju i košavu.

Tri mora, jedna kiša

Kap kiše koja padne na Zlatibor stići će Dunavom do Crnog mora, kap sa planina oko Mostara Neretvom do Jadranskog, a kap iz Skoplja Vardarom do Egejskog mora. Najveći deo prostora pripada crnomorskom slivu: Dunav prima Savu, Tisu i Veliku Moravu, a Sava prima Drinu. Ka Jadranu teku i Morača i Beli Drim. Najveće jezero Balkanskog poluostrva je Skadarsko, a Ohridsko je jedno od najstarijih jezera na svetu.

Ko ovde živi

Na tablama u Vojvodini natpisi su na više jezika — tamo žive Srbi, Mađari, Slovaci, Rumuni, Rusini, Hrvati i drugi, a šest jezika je u službenoj upotrebi. Srbi, Hrvati, Bošnjaci, Crnogorci, Slovenci i Makedonci su južni Sloveni, i mnogi se razumeju bez prevodioca. Albanci su većina na Kosovu i Metohiji i u zapadnom delu Severne Makedonije. U Sarajevu na nekoliko stotina metara stoje džamija, pravoslavna i katolička crkva i sinagoga — ovde se sreću pravoslavlje, katolicizam i islam.

Sve manje ljudi

U mnogim selima ostali su samo stari ljudi, a škole se zatvaraju jer nema dece. Smanjivanje broja stanovnika zove se depopulacija: rađa se manje dece nego što ljudi umre, a mladi odlaze na rad u inostranstvo — takvo iseljavanje je emigracija. Većina ljudi živi u gradovima, osim u Bosni i Hercegovini, gde je na selu i dalje oko polovine stanovnika. Crna Gora ima manje stanovnika nego sam Beograd.

Kakva su naselja

Iz aviona banatsko selo liči na šahovsku tablu: građeno je po planu u XVIII veku, u vreme Marije Terezije, sa širokim ulicama koje se seku pod pravim uglom. U primorju su kamene kuće zbijene uz uske ulice — u Korčuli su ulice raspoređene kao riblja kost, da leti propuste osvežavajući vetar, a zimi zaklone od bure. Na Zlatiboru i drugim planinama kuće su rasute po padinama, daleko jedna od druge; to su razbijena sela. Jedini milionski grad je Beograd.

Srbija — malina, bakar i Đerdap

Malina iz okoline Arilja zove se „crveno zlato“: Srbija je među najvećim izvoznicima maline na svetu, a gaji i mnogo šljiva. Kod Bora se bakar kopa više od sto godina. Struja najviše dolazi iz termoelektrana na lignit iz Kolubare i Kostolca, a na Dunavu radi hidroelektrana Đerdap I, koju su zajedno sagradile Jugoslavija i Rumunija i svečano otvorile 1972. godine. Ravnice Vojvodine daju pšenicu, kukuruz i suncokret za izvoz.

Turizam, so i vino

Hrvatsku svake godine poseti nekoliko puta više turista nego što ima stanovnika, pa joj je turizam najvažnija grana privrede; Crna Gora takođe živi od mora i planina, a boksit kopa kod Nikšića. Ime Tuzle dolazi od turske reči za so — tamo se so dobija od davnina, a Bosna i Hercegovina ima i ugalj, gvožđe i hidroelektrane na Neretvi i Drini. Severna Makedonija poznata je po vinima Tikveša i pirinču iz okoline Kočana. Na Kosovu i Metohiji je rudnik Trepča, sa olovom i cinkom.

Putevi i Evropska unija

Glavni put i pruga od Salcburga do Soluna, Koridor 10, prolaze kroz Sloveniju, Hrvatsku, Srbiju i Severnu Makedoniju. Najveća luka na ovom prostoru je Koper u Sloveniji, a velike su i Rijeka i Bar, do kog od 1976. vodi pruga iz Beograda, sa više od dvesta pedeset tunela. Slovenija i Hrvatska su u Evropskoj uniji, a Hrvatska od 2023. koristi i evro. Srbija, Crna Gora, Severna Makedonija i Bosna i Hercegovina su kandidati za članstvo.

❓ Pitanja

📝 Test

Kod računskih zadataka reši u svesci i upiši rezultat (decimalni broj sa zarezom, npr. 2,5), a kod ostalih izaberi tačan odgovor.