Južna Evropa — zašto je Sredozemlje kolevka Evrope?

🎬 Video

📖 Pojmovi

Sredozemlje

Kad geograf kaže Sredozemlje, misli na Sredozemno more zajedno sa obalama, poluostrvima i ostrvima oko njega. Rimljani su to more zvali „naše more“, jer su vladali svim njegovim obalama. U njega se sa evropske strane spuštaju tri velika poluostrva — Balkansko, Apeninsko u obliku čizme i Pirinejsko — i ona zajedno sa ostrvima čine Južnu Evropu.

Kroz Gibraltar i Bosfor

Brod koji iz Atlantskog okeana ulazi u Sredozemno more prolazi kroz Gibraltarski moreuz, širok svega četrnaestak kilometara — sa španske obale golim okom se vidi Afrika. Na suprotnom kraju brod plovi kroz Dardanele i Mramorno more, pa pored Istanbula kroz Bosfor, i stiže do Crnog mora. Na kopnu regiju od ostatka Evrope odvajaju Pirineji i Alpi, a na Balkanu reke Sava i Dunav.

Vulkani i ostrva

Tlo Sredozemlja je nemirno: na Siciliji, najvećem ostrvu ovog mora, dimi se Etna, najviši aktivni vulkan Evrope, a česti su i zemljotresi. Grčka ima oko šest hiljada ostrva i ostrvaca, ali ljudi stalno žive na nešto više od dvesta; najveće je Krit. Korzika, ostrvo na kom je rođen Napoleon, pripada Francuskoj, a Malta je cela jedna ostrvska država.

Sredozemna klima

Turista koji u avgustu dođe na Krit ili Siciliju skoro sigurno neće videti kišu: leta su vruća i suva. Zime su blage i kišovite, pa sneg na obali retko padne. Biljke su se prilagodile dugoj suši — maslina i lovor imaju tvrde, kožaste listove koji malo isparavaju, a sušne padine pokriva gusto zimzeleno žbunje, makija.

Velike i sasvim male države

Po površini je najveća Španija, koja ima kralja, a najviše stanovnika ima Italija. U Rimu se nalazi Vatikan, najmanja država sveta, kojom kao vladar upravlja papa, a Monako je manji od beogradske opštine Novi Beograd. Andora u Pirinejima ima dva kneza — predsednika Francuske i biskupa iz španskog grada Urhela. Ona i San Marino, jedna od najstarijih republika na svetu, nemaju izlaz na more.

Kolevka evropske kulture

Kad kažeš demokratija, teatar, muzej ili olimpijada, govoriš grčke reči — stari Grci smislili su i ono što one znače. Rimljani su od Britanije do Egipta gradili puteve, mostove i vodovode, a njihovo pravo i latinska slova koristimo i danas. Vizantija je ostavila mozaike, a Arapi u Španiji dvorac Alhambru u Granadi. U XV i XVI veku Firenca i drugi italijanski gradovi postali su središte humanizma i renesanse, doba Leonarda da Vinčija i Mikelanđela.

Romanski jezici

Hleb je na španskom pan, na italijanskom pane, a na portugalskom pão. Te reči liče jer su sva tri jezika potekla od latinskog, jezika Rimljana, pa Špance, Italijane i Portugalce zovemo romanskim narodima. Grci i Albanci govore jezicima koji nemaju bliskih srodnika, a Maltežani malteškim, koji je srodan arapskom, a piše se latinicom. Na Balkanu većinom žive južni Sloveni.

Crkve i džamije

U Španiji, Portugaliji i Italiji većina vernika su katolici, a u Vatikanu je sedište Katoličke crkve i njenog poglavara, pape. Skoro svi Grci su pravoslavni, a u Albaniji najviše ima muslimana, uz pravoslavne i katolike. Zato se u mnogim balkanskim gradovima na istom trgu vide i crkva i džamija.

Prazna sela, puni gradovi

U nekim italijanskim planinskim selima kuće se prodaju za jedan evro, samo da bi neko u njima živeo: mladi su otišli u gradove i na obalu, gde ima posla. U celoj regiji rađa se malo dece — Italija i Španija su među zemljama Evrope sa najmanje rođenih — pa stanovništvo stari. Kad u zemlji umre više ljudi nego što se rodi, kažemo da ona ima negativan prirodni priraštaj.

Emigracija

Početkom XX veka prekookeanski brodovi vozili su milione Italijana, Španaca i Portugalaca u Argentinu i Brazil — zato danas mnogi stanovnici Argentine imaju pretke iz Italije. Grci su odlazili u Ameriku i Australiju, pa je Melburn jedan od gradova sa najviše Grka van Grčke. Iseljavanje iz zemlje zove se emigracija. Šezdesetih godina mnogi su odlazili na rad u Nemačku i Švajcarsku, a danas sa Balkana najviše odlaze mladi i školovani — lekari, inženjeri, programeri.

Hrana sa sunčanih padina

Maslina, vinova loza i pšenica hrane Sredozemlje još od antike. Španija proizvodi najviše maslinovog ulja na svetu, a Italija i Španija spadaju među najveće proizvođače vina. Gaje se i pomorandže, limunovi, smokve, duvan i pirinač, od kog se u Španiji kuva paelja. Po kamenitim brdima pasu ovce i koze, od čijeg mleka nastaju grčki sir feta i italijanski pekorino. Španija ima i najveću ribarsku flotu u Evropskoj uniji.

Mermer i rude

U kamenolomima Karare, u Italiji, beli mermer seče se još od rimskog doba — od jednog njegovog bloka Mikelanđelo je isklesao Davida, visokog više od pet metara. Zapad regije ima malo uglja i nafte, pa gorivo i mnoge sirovine mora da kupuje. Balkan krije više: boksit, iz kog se dobija aluminijum, lignit i obojene metale — tako se zovu metali kao što su cink, olovo i bakar, koji nisu gvožđe.

More, trgovina i turizam

Feničani i stari Grci prodavali su ulje i vino po celom Sredozemlju, a grčki brodovlasnici i danas imaju jednu od najvećih trgovačkih flota na svetu. Velike luke su Pirej, Đenova i Barselona, a Italija svetu prodaje automobile, mašine, odeću i hranu. Ipak, mnogim zemljama najviše novca donose turisti — Španija i Italija su među najposećenijim zemljama sveta. Turizam, trgovina, saobraćaj i bankarstvo su usluge, tercijarni sektor privrede.

Razvijenost

Najjača privreda regije je Italija, članica grupe G7, u kojoj je sedam velikih razvijenih industrijskih zemalja. Ni ona nije svuda ista: sever, oko Milana i Torina, pun je fabrika, a jug je siromašniji. Po bogatstvu po stanovniku ispred Italije su mali Monako, San Marino i Andora, a među najsiromašnijima je Albanija, koja je posle Drugog svetskog rata decenijama bila zatvorena prema svetu. U proseku, ljudi ovde žive skromnije nego u Zapadnoj i Severnoj Evropi.

❓ Pitanja

📝 Test

Kod računskih zadataka reši u svesci i upiši rezultat (decimalni broj sa zarezom, npr. 2,5), a kod ostalih izaberi tačan odgovor.